ناباروری و علل شایع آن
ناباروری به معنای عدم توانایی در باردار شدن پس از یک سال تلاش (یا شش ماه در زنان بالای ۳۵ سال) است. زنانی که میتوانند باردار شوند اما قادر به حفظ بارداری نیستند نیز ممکن است نابارور باشند. طبق گزارش مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریها (CDC)، میزان ناباروری در ایران 20.2 درصد است یعنی از هر 5 زوج ایرانی، یک زوج با مشکل ناباروری مواجه است. از آن طرف هم گفته میشود، سالانه حدود 88 هزار زوج نابارور به این تعداد اضافه میشوند.
هم مردان و هم زنان میتوانند مشکلات باروری داشته باشند. گاهی نیز هر دو شریک درگیر عوامل مؤثر در ناباروری هستند. در حدود 20٪ از زوجهای نابارور، هر دو طرف مشکلات باروری دارند. در حدود 15٪ از زوجها، پس از انجام تمام آزمایشها، هیچ دلیلی پیدا نمیشود. به این حالت ناباروری بدون علت (ایدیوپاتیک) گفته میشود.
بارداری
نتیجه فرآیندی است که مراحل زیادی دارد. برای باردار شدن:
- بدن یک زن باید یک تخمک را از یکی از تخمدانهای خود آزاد کند (تخمک گذاری).
- تخمک باید از طریق لوله فالوپ به سمت رحم حرکت کند.
- اسپرم مرد باید در طول مسیر به تخمک بپیوندد (بارور کردن).
- تخمک بارور شده باید به داخل رحم متصل شود (لانه گزینی).
اگر در هر یک از این مراحل مشکلی وجود داشته باشد، ناباروری میتواند رخ دهد.
انواع ناباروری:
ناباروری اولیه (Primary infertility) : این نوع از ناباروری زمانی اتفاق میافتد که فرد تا به حال موفق به بارداری نشده است، که این نوع از ناباروری میتواند به دلیل عوامل مادرزادی یا اکتسابی باشد. دلایل ناباروری اولیه میتواند شامل کم بودن ذخیره تخمدان، کم بودن کیفیت اسپرم یا بسته بودن لولهها باشد.
ناباروری ثانویه (Secondary infertility) : ناباروری زمانی اتفاق میافتد که فرد پس از یک تجربه بارداری (چه بارداری موفق، چه بارداری ناموفق و سقط)، دیگر باردار نمیشود. دلایل ناباروری ثانویه مانند ناباروری اولیه است.
علل شایع ناباروری در زنان عبارتند از:
- عدم تولید تخمک سالم در زن: وجود اختلال در تخمک گذاری و نداشتن تخمک سالم، یکی از اصلیترین علل ناباروری زنان میباشد که دلایل مختلفی دارد؛
- انسداد لوله های رحمی (لوله های فالوپ): لوله های فالوپ که مسئول انتقال تخمک از تخمدان به رحم هستند، در صورت آسیب یا انسداد، میتوانند مانع از اتصال تخمک و اسپرم شوند. مشکلاتی مانند عفونت های لگنی، آندومتریوز و جراحی های قبلی میتوانند به ایجاد بافت های اسکار و انسداد لوله ها منجر شوند که نیاز به درمان ناباروری دارد
- عدم توانایی تخمک بارور در لانه گزینی در رحم: یکی دیگر از علل ناباروری زنان، نداشتن توانایی تخمک در لانه گزینی در دیواره رحم میباشد که این مشکل، به خوبی با روشهای درمان ناباروری برطرف میگردد.
- اختلالات هورمونی: هورمون های تولید مثل نقش حیاتی در فرایند تخمک گذاری و آماده سازی رحم برای پذیرش تخمک بارور دارند. هر گونه اختلال در ترشح این هورمون ها میتواند منجر به مشکلاتی در تخمک گذاری و ناتوانی در لانه گزینی تخمک در دیواره رحم شود. اختلالات هورمونی معمولاً با تغییرات در عادت ماهانه همراه است که نیاز به درمان ناباروری دارد.
- مشکلات دهانه رحم :اختلالات در دهانه رحم، مانند ترشحات غیرطبیعی یا آسیب های جراحی، میتوانند بر روی عبور اسپرم از دهانه رحم تأثیر بگذارند. این مشکل با روش هایی مانند تلقیح داخل رحمی اسپرم (IUI) قابل درمان است، هرچند که نسبت به دیگر مشکلات باروری، کمتر رایج است.
- مشکلات رحمی :آنومالی های آناتومیکی در رحم، از جمله وجود پولیپ ها یا فیبروم ها، میتوانند بر روی توانایی رحم برای پذیرش تخمک بارور تأثیر بگذارند و موجب ناباروری شوند.
- ناباروری با علت نامشخص : در برخی از موارد، علت ناباروری با استفاده از روش های کنونی تشخیص داده نمیشود. این نوع ناباروری به عنوان ناباروری با علت نامشخص شناخته میشود و در چنین شرایطی، بررسی های بیشتر و روش های درمانی پیشرفته تر ممکن است نیاز باشد.
درک دقیق این علل و شناسایی صحیح آن ها میتواند به یافتن روش های درمان ناباروری مؤثر و بهبود شانس بارداری کمک کند.
علل ناباروری مردان:
- عدم تولید اسپرم سالم در مرد: عدم تولید اسپرم سالم از شایعترین علل ناباروری مردان است که شامل اختلال در شکل، تحرک و تعداد اسپرم میباشد؛
- کاهش تولید و کیفیت اسپرم: آسیب بیضهها، نقص ژنتیکی، مشکلات هورمونی، دیابت، واریکوسل (اتساع و پیچخوردگی غیرطبیعی شبکه وریدی اطراف بیضهها) و عفونتهای مقاربتی مانند کلامیدیا،HIV ، سوزاک و اوریون بر کیفیت و تعداد اسپرمها تاثیر میگذارد.
- مشکلات رسیدن اسپرم به دستگاه تناسلی زنان: مشکلاتی مانند انزال زودرس، بعضی بیماریهای ژنتیکی مانند فیبروز کیستیک و مشکلات فیزیکی مانند انسداد بیضه نیز منجر به ناباروری در آقایان میشود.
- عدم توانایی اسپرم در بارور کردن تخمک: یکی دیگر از علل ناباروری مردان، عدم توانایی اسپرم در نفوذ به غشای تخمک و بارور کردن آن میباشد؛
- انسداد مجاری اسپرم: برخی مردان به دلیل عفونت یا مشکلات مادرزادی دچار انسداد مجرای عبور اسپرم هستند.
- اختلالات ژنتیکی یا هورمونی: برخی بیماریهای ارثی یا اختلالات غدد درون ریز میتوانند روند تولید اسپرم را مختل کنند.
همچنین عوامل متعددی وجود دارند که میتوانند بر باروری هر دو جنسیت تأثیر بگذارند. این موارد عبارتند از:
- سن
باروری با افزایش سن کاهش مییابد. سن یکی از مهم ترین عوامل تاثیرگذار بر باروری است. با افزایش سن، کیفیت تخمک ها و اسپرم کاهش مییابد و همین امر میتواند شانس بارداری را کاهش دهد. به همین دلیل، اگر چه روش هایی مانند IVF و ICSI میتوانند شانس بارداری را افزایش دهند، اما سن بالا هنوز هم یکی از عوامل محدودکننده است.
- وزن
اضافه وزن یا چاقی (داشتن BMI 30 یا بالاتر) باروری را کاهش میدهد. در زنان، اضافه وزن یا کمبود شدید وزن میتواند بر تخمک گذاری تأثیر بگذارد. همچنین چاقی با کاهش تعداد و کیفیت اسپرم در مردان مرتبط است.
کار فیزیکی شدید و مصرف داروهای متعدد به عنوان عاملی درکاهش تعداد اسپرم در مردان شناخته شده است. همچنین، ورزش بیش از حد بر تخمکگذاری و باروری در زنان تأثیر میگذارد. تحقیقات نشان میدهد که استفاده از داروهای بدنسازی یا آندروژنها میتواند بر تشکیل اسپرم تأثیر بگذارد.
- عفونتهای مقاربتی (STI)
چندین STI، از جمله کلامیدیا، میتوانند بر باروری تأثیر بگذارند.
- مصرف مواد مخدر و سیگار
مصرف مواد مخدر، از جمله سیگار کشیدن و استفاده از سایر محصولات تولید شده از تنباکو، مصرف ماریجوانا، استفاده از مواد مخدر غیرقانونی مانند هروئین و کوکائین، باروری را در مردان و زنان کاهش میدهد. سیگار کشیدن (حتی به تعداد دفعات کم) بر احتمال بارداری شما تأثیر میگذارد و میتواند کیفیت مایع منی را کاهش دهد.
- الکل
ایمن ترین روش این است که به هیچ وجه الکل ننوشید تا خطرات برای کودک خود را به حداقل برسانید. نوشیدن بیش از حد الکل همچنین میتواند بر کیفیت اسپرم تأثیر بگذارد.
- عوامل محیطی
آلودگی هوا و آب میتواند تأثیر منفی بر سلامت باروری داشته باشد، به ویژه برای افرادی که در مناطق شهری زندگی میکنند. قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی سمی و آلایندهها میتواند به سیستم تولید مثل آسیب برساند و باروری را کاهش دهد. برخی از آلایندههای موجود در هوا میتوانند هورمونها را مختل کنند و بارداری را برای زنان دشوار سازند.
همچنین، قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی مضر مانند برخی آفتکشها، حلالها و فلزات نشان داده است که بر باروری، به ویژه در مردان، تأثیر میگذارد. بنابراین، مهم است که تا حد امکان قرار گرفتن در معرض این آلایندهها را محدود کنید.
- استرس :
میتواند بر رابطه شما با شریک زندگیتان تأثیر بگذارد و باعث از دست دادن میل جنسی شود. در موارد شدید، استرس ممکن است بر تخمک گذاری و تولید اسپرم نیز تأثیر بگذارد.
بهترین و موثرترین روش های درمان ناباروری
از جمله مهم ترین روشهای مؤثر در درمان ناباروری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- دارو درمانی (هم در موارد نازایی زنان و هم ناباروری مردان)
- انجام جراحی به منظور برطرف کردن اختلالات آناتومیک در مردان و زنان
- استفاده از روش های کمک باروری مانند ای یو ای (IUI)، ای وی اف (IVF) ، میکرواینجکشن (ICSI) و…
- استفاده از رحم اجاره ای، اسپرم اهدایی، تخمک اهدایی و یا جنین اهدایی
منابع:
1. Abangah G, Rashidian T, Nasirkandy MP, Azami M. A meta-analysis of the prevalence and etiology of infertility in Iran. International journal of fertility & sterility. 2023;17(3):160.
2. Awonuga AO, Camp OG, Biernat MM, Abu-Soud HM. Overview of infertility. Systems Biology in Reproductive Medicine. 2025;71(1):116-42.
3. Vander Borght M, Wyns C. Fertility and infertility: Definition and epidemiology. Clinical biochemistry. 2018;62:2-10.
4. Chatzokou D, Tsarna E, Davouti E, Siristatidis CS, Christopoulou S, Spanakis N, et al. Semen microbiome, male infertility, and reproductive health. International Journal of Molecular Sciences. 2025;26(4):1446.
5. Sharma R, Biedenharn KR, Fedor JM, Agarwal A. Lifestyle factors and reproductive health: taking control of your fertility. Reproductive biology and endocrinology. 2013;11(1):66.
6. Eisenberg ML, Chen Z, Ye A, Louis GMB. Relationship between physical occupational exposures and health on semen quality: data from the Longitudinal Investigation of Fertility and the Environment (LIFE) Study. Fertility and sterility. 2015;103(5):1271-7.
7. Pizzorno J. Environmental toxins and infertility. Integrative Medicine: A Clinician’s Journal. 2018;17(2):8.
8. Rooney KL, Domar AD. The relationship between stress and infertility. Dialogues in clinical neuroscience. 2018;20(1):41-7.
9. Rambhatla A, Shah R, Pinggera G-M, Mostafa T, Atmoko W, Saleh R, et al. Pharmacological therapies for male infertility. Pharmacological reviews. 2025;77(2):100017.
10. Santoro N, Polotsky AJ. Infertility evaluation and treatment. New England Journal of Medicine. 2025;392(11):1111-9.
11. Boczar A, Dryja P, Jarmołowicz J, Stawicka I, Orzołek I, Solisch S. A comparison of the effectiveness of different assisted reproductive techniques (ART) in couples with unexplained infertility. Journal of Education, Health and Sport. 2024;71:56073-.
12. van den Akker OB. Assisted Conception: Fertility preservation, surrogate motherhood, gamete/embryo donation and in vitro fertilization. Routledge International Handbook of Women’s Sexual and Reproductive Health: Routledge; 2019. p. 237-50.